Is kunst goedkoper dan medicijnen? [Dutch]

Soms blijft een zinnetje hangen. Deze week stond in het Financieele Dagblad een opiniestuk met de titel: Kunst verdient prominentere plek in zorgbeleid. Een sympathiek pleidooi. Kunst in de zorg verdient inderdaad meer aandacht. Daar valt veel, heel veel zelfs, voor te zeggen. 

Toch viel mij vooral de streamer op —"Patiënten die tijdens een operatie naar muziek luisteren, ervaren minder pijn en angst, blijkt uit onderzoek"— en vooral het woordje 'tijdens'... dat was inmiddels toch uitgezocht? 

FD van 10 juni 2026

Ik moest denken aan het Mozart-effect. Een jaar of vijfentwintig geleden werd muziekonderwijs graag verdedigd met het argument dat muziek je slimmer zou maken. Een aantrekkelijk idee, natuurlijk. Wie wil er geen slimmere kinderen? Maar precies daar ging het mis. Zoals psycholoog E. Glenn Schellenberg ooit fraai opmerkte: de lobby van het muziekonderwijs schoot zichzelf in de voet. Ze maakten intelligentie belangrijker dan muziek zelf. Dat was nergens voor nodig. Muziek heeft een intrinsieke waarde:

 „Die cheerleaders van muziekonderwijs hebben zich in de voet geschoten door erop te hameren dat muziek je slimmer maakt, dat het goed is voor alles. Nu dat niet zo blijkt te zijn, is hun belangrijkste argument van tafel. Ze hadden moeten zeggen: muziek maakt dat we kunnen dromen, dansen, bewegen. Muziek is belangrijk op zichzelf.” – NRC, 25 augustus 2017.

Met kunst in de zorg dreigt iets vergelijkbaars. Natuurlijk kan kunst bijdragen aan welzijn. Natuurlijk kan muziek, dans, theater of beeldende kunst iets doen met stemming, aandacht, pijnbeleving of sociaal contact. Daar bestaat overtuigend onderzoek naar. Maar het woord “bewijs” vraagt hier om voorzichtigheid. En de claim genoemd in de streamer van het Opinie-stuk is eenvoudig te weerleggen (zie bijv. m'n eerdere blog, en stukken in Volkskrant en Trouw).

Wetenschap levert zelden bewijs in de wiskundige zin. Ze levert voortschrijdend inzicht, betere metingen, scherpere vragen, soms stevige aanwijzingen. En soms ook resultaten die later genuanceerd, afgezwakt of weersproken kunnen worden. Dat is geen zwakte van wetenschap. Dat ís wetenschap. 

NRC, 20 mei 2014.

Daarom word ik wat onrustig van stellige claims als: 'het bewijs is gevonden'. Zeker wanneer afzonderlijke bevindingen vervolgens worden opgetild tot beleidsslogan. Dan wordt kunst een goedkoop medicijn, een cultureel paracetamol met subsidiepotentieel.

Dat lijkt me te klein gedacht. Kunst verdient een plek in de zorg omdat mensen meer nodig hebben dan behandeling alleen. Omdat ziekte niet alleen een biologisch probleem is. ‘Helend’ is wat dat betreft een beter woord dan ‘genezend’.

Is kunst dan goedkoper dan medicijnen? Misschien soms. Maar dat is vermoedelijk niet haar beste argument. Kunst is geen korting op zorg. Ze is eerder een raam in een kamer waar je te lang naar dezelfde muur hebt gekeken.