Gaat muzikaliteit aan muziek én taal vooraf? [Dutch]

Foto: Iris Vette

Hoe het brein van onze verre voorouders eruitzag, is niet meer na te gaan. Toch is er via een omweg misschien iets te zeggen over het ontstaan van taal, en de rol die muziek daarbij speelde.

Veel taalkundigen geloven —vreemd genoeg— dat onze liefde voor muziek meelift op ons taalvermogen (zie bijvoorbeeld NRC uit 2016 en Steven Pinker's invloedrijke boek How the mind works). Maar zou het niet, en even waarschijnlijk, precies andersom kunnen zijn?

Voor een overzicht van de recente ontwikkelingen op het gebied van de neurowetenschappen van taal en muziek, zie bijv. Peretz et al. (2015), Norman-Haignere et al. (2015) en de video hieronder: een registratie van de lezing Voor de muziek uit die ik in 2016 gaf op het tweejaarlijkse congres Onze Taal in het Chassé Theater in Breda.

N.B. Een samenvatting van de tekst verscheen in het tijdschrift Onze Taal. De integrale tekst verscheen in het interdisciplinaire tijdschrift Blind.



Norman-Haignere, S., Kanwisher, N., & McDermott, J. (2015). Distinct Cortical Pathways for Music and Speech Revealed by Hypothesis-Free Voxel Decomposition Neuron, 88 (6), 1281-1296 DOI: 10.1016/j.neuron.2015.11.035

Peretz, I., Vuvan, D., Lagrois, M., & Armony, J. (2015). Neural overlap in processing music and speech Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 370 (1664), 20140090-20140090 DOI: 10.1098/rstb.2014.0090

Music in our genes?

© ILLC Blog, Illustration by Marianne de Heer Kloots

 

 

"In 1984, a curious study on musicality in animals was published. The researchers from Portland, Oregon trained pigeons to distinguish two pieces of music – one by Bach, the other by Stravinsky. If the birds got it right, they were rewarded with food. Afterwards, the same pigeons were exposed to new pieces of music from the same composers. Surprisingly, they were still able to determine which piece was composed by which composer.

This finding confronted researchers with a new set of questions. To what extent are animals musical? What does it even mean for an animal to be musical? And what can this teach us about musicality in humans?" 

(From Music in our genes, ILLC Blog).

The interview is based on an episode of the podcast “Talk that Science” – an initiative started by students from the University of Amsterdam.

• Listen to the episode here (in Dutch);

• Link to the English transcript can be found here.

Hou je van podcasts? [Dutch]

Hou je van podcasts? Hier onder vier recentelijk verschenen afleveringen over het thema 'muzikale dieren'. 

Een headbangede zeeleeuw of een dansende kaketoe: er zijn genoeg voorbeelden van muzikale dieren te vinden op het internet. Maar zijn ze ook net zo muzikaal als mensen?  

 

• Universiteit van Nederland: https://www.universiteitvannederland.nl/podcast/zijn-dieren-net-zo-muzikaal-als-mensen
• Radio Swammerdam: https://soundcloud.com/swammerdam/muzikaliteit-bij-dieren
• BBC: https://play.acast.com/s/63fb67c5-f719-43f7-b264-390cd7edb120/414af9ec-0449-4a39-ade6-2d1f38f66c1b?seek=598
• NRC: https://www.nrc.nl/nieuws/2018/11/07/onbehaarde-apen-zijn-wij-de-enige-muzikale-dieren-a2754249

Zijn álle dieren muzikaal? [Dutch]

Zijn álle dieren muzikaal? Klopt de aanname van Charles Darwin dat álle dieren melodie en ritme kunnen waarnemen en waarderen? Henkjan Honing licht dit toe tijdens een webinar georganiseerd door de KNAW over de communicatie tussen robots en dieren op 9 sep. Meld je aan via: https://bit.ly/3lvq5IS

Dieren net zo muzikaal als mensen? [Dutch]

Sind Tiere musikalisch? [German]

Rezensionsnotiz zu Frankfurter Allgemeine Zeitung, 07.12.2019:

"Rezensentin Melanie Wald-Fuhrmann findet Henkjan Honings Wissensdrang ansteckend [..] ein sehr gelungenes Beispiel für Wissenschaftskommunikation." (from: Perlentaucher.)

"Das Buch ist ein ausnehmend geglücktes Beispiel für das, was gerade wieder als Wissenschaftskommunikation von der Politik angemahnt wird: Geschrieben von einem genuin wissbegierigen und dabei vollkommen uneitlen Forscher, blendet es nicht einfach mit spektakulären Ergebnissen, sondern macht – empirische – Wissenschaft als Prozess und als gemeinsame Anstrengung eines Kollektivs erfahrbar. Es zeigt, wie Beobachtung, Theoriebildung, Überprüfung und Ergebnisinterpretation aufeinander aufbauen, wie viel Ehrlichkeit mit sich selbst, Geduld, Frustrationstoleranz und Wahrheitsliebe es dafür braucht. Es macht mit einer Reihe von Methoden der Neuro- und Kognitionswissenschaft und Verhaltensbiologie vertraut und bricht dabei ganz nebenbei auch eine Lanze für gelebte Interdisziplinarität." (from: Frankfurter Algemeine Zeitung.)

For a podcast review see here.

Waar komt ons gevoel voor muziek vandaan? [Dutch]

Hendrik Spiering in de wetenschapsbijlage van NRC Handelsblad van zaterdag 17 november 2018.

'Deze zomer verscheen [..] een kloek wetenschappelijk overzichtswerk The Origins of Musicality, een magnum opus. Honing: „We zijn nu echt verder dan 10, 15 jaar geleden, dankzij nieuwe inzichten uit de biologie. Er heerst een razende hypothesedrift!” In 2000 verscheen bij dezelfde wetenschappelijke uitgeverij (MIT Press) een vergelijkbaar groot handboek onder de titel The Origins of Music, Honing: „Onze nieuwe titel is natuurlijk expres gekozen. Toen ging het om het object: muziek. Nu gaat het over de capaciteit voor muziek. Die menselijke muzikaliteit bestaat op zijn minst uit twéé centrale vermogens, denken we: maatgevoel en relatief gehoor. Dat je dus haast gedachteloos met muziek kan meeklappen of meebewegen én dat je een melodie die iets hoger of lager wordt gezongen gewoon herkent als dezelfde melodie.” '

Een pdf van het artikel is hier te vinden.

Aap slaat maat? [Dutch]

Hieronder een voorpublicatie van een fragment uit Aap slaat maat. Op zoek naar de oorsprong van muzikaliteit bij mens en dier, dat 17 mei a.s. zal verschijnen bij uitgeverij Nieuw Amsterdam. (Een Engelse vertaling verschijnt in februari 2019 als The Evolving Animal Orchestra. In Search of What Makes Us Musical bij The MIT Press.)

"Querétaro, Mexico, 31 oktober 2011. Op een bord aan de muur van de nachtverblijven staan de instructies voor de dierenverzorgers van het Instituto de Neurobiología. De met zwarte en groene viltstift geschreven boodschappen van de onderzoekers zijn ondertekend met een zwierig ‘Gracias’ (Bedankt). Ze gaan over het wekelijkse voederschema, de waterdosering en de regulering van het licht. Dit alles is nauwkeurig vermeld in tabellen en to-do-lijstjes.

[De tekst loopt door onder de video's]

In de naastgelegen controlekamer is op een kleine zwart-witmonitor een resusaap te zien die zojuist aan zijn dagtaak is begonnen. Zijn naam is Yko. Hij bedient een joystick terwijl hij naar een scherm kijkt en aan een rietje zuigt. Het korrelige zwart-wit beeld op de monitor in de controlekamer doet me denken aan het film- en fotomateriaal van de eerste experimentele ruimtevluchten. Als kind zag ik beelden van een resusaap in een ruimtepak, vastgeriemd in een stoel en passief wachtend op wat komen ging. Maar Yko wacht niet af: hij speelt zeer gemotiveerd een computerspelletje.

Op een tweede beeldscherm zijn in close-up de grote, heldere ogen en de beweeglijke wenkbrauwen van de spelende resusaap te zien. Een wit kruisje op zijn zwarte pupil bevestigt dat het eyetrackingsysteem zijn blikrichting moeiteloos volgt. Zijn ogen gaan snel heen en weer, om de figuren op het computerscherm te volgen. Ze verschijnen op wisselende posities op het scherm en hebben verschillende kleuren en groottes. Met de joystick beweegt Yko behendig in de richting van de ene dan wel de andere figuur. Hij heeft geleerd bij een kort geluid met de joystick in de richting van een blauwe cirkel te bewegen en bij een lang geluid naar een oranje cirkel. Kinderen doen vergelijkbare spelletjes om punten te scoren en hogere niveaus te bereiken. De resusapen in dit lab doen alles voor Tang, een sinaasappeldrank die ook bij Mexicaanse kinderen populair is. Het staat in een laboratoriumfles hoog op een plank om de hoek van de experimenteerruimte. Met een doseersysteem wordt steeds een precieze hoeveelheid afgegeven die de resusaap via een rietje krijgt aangereikt. Je hoort in de controleruimte steeds het klikken van de doseerpomp als het juiste antwoord is gegeven. Tenminste, als Yko de slag te pakken heeft, ongeveer elke tien seconden.

De resusaap die waarschijnlijk zal meedoen aan ons nieuwe luisterexperiment is veel gewend. Hij is nu zeven jaar oud, maar was twee toen hij door het lab gekocht werd van een Noord-Amerikaans lab. Hij heet Capi, een afkorting van El Capitán (De Kapitein), omdat hij vaak zijn hand tegen zijn wenkbrauw houdt, alsof hij salueert. Hij blijkt te zijn opgeklommen tot alfaman in een groep van vier resusapen die hier dagelijks drie à vier uur gedragstaken uitvoeren. Ze worden elke ochtend gewogen en naar de experimenteerruimte gebracht, en keren aan het eind van de middag weer terug naar hun nachtverblijven. Het licht gaat daar ’s avonds uit en ’s ochtends weer aan. Het is structuur en regelmaat voor de resusapen. Eigenlijk voor alle primaten in het lab. De werktijden zijn voor iedereen van acht tot acht, met een lunchpauze rond drie uur. Zaterdags wordt er gewerkt van acht tot ongeveer twee uur. Alleen zondag is een vrije dag. De twee studenten die me om de beurt met de auto van een nabijgelegen hotel komen ophalen, vertelden me eerder al dat ze het opgelegde regime te strikt vonden, met weinig tijd voor familie of vrienden.

Capi krijgt vandaag een scheerbeurt. Dat is nodig omdat zijn stugge haren het maken van een elektro-encefalogram (EEG) bemoeilijken. Waar bij mensen wat geleidende gel en een pleister voldoende is, glijdt een elektrode er bij een resusaap bij de kleinste beweging zo weer af. Met een fel blauw wegwerpscheermesje scheert Ramón Capi’s rechteroor, waarop later de referentie-elektrode wordt geplakt. Een beetje versuft door de ketamine laat Capi het toe. Het ziet er vertederend en tegelijkertijd verontrustend uit. Z’n oor wordt geschoren omdat ik dat wil, niet hij.

Het is voor het eerst dat ik Capi van dichtbij kan bekijken zonder dat hij onrustig wordt van mijn aanwezigheid. Al zie je aan zijn aangezichtsspieren dat hij wat suf is, hij volgt alle bewegingen om zich heen. De zachte witte haartjes op zijn oor laten zich gemakkelijk verwijderen. En na het wegscheren van de stuggere, groengele hoofdharen blijft een donzig witte onderlaag over, dun genoeg om straks de eeg-elektrodes met wat medische tape op vast te plakken.

De schedel van een resusaap is niet alleen veel kleiner, maar ook veel platter dan ik mij had voorgesteld, ongeveer als van een volwassen kat. Hugo laat me een stukje zien. Hij heeft het verwijderd bij een andere resusaap. Het is een stukje schedeldak ter grootte van een luciferdoosje. Het verwijderen van een stukje bot is nodig voor de meetmethode die gewoonlijk in laboratoria als dit wordt toegepast, waarbij enkele elektrodes via een katheter in de hersenen worden ingebracht.

Capi, die nog steeds rustig in zijn stoel zit, doet me een beetje denken aan Paco met z’n knokige koppie, een Siamese kat die ik ooit had. Ik moet me dan ook inhouden om Capi niet even over zijn kop te aaien. De verdoving verliest, zoals verwacht, snel zijn werking. Capi’s grote ogen kijken weer even alert als voorheen. Ook zijn bek met scherpe hoektanden spant zich weer aan. Niet voor niets draagt Ramón leren handschoenen als hij Capi van zijn kooi naar de stoel leidt.

Ik ga op ooghoogte naast Capi zitten en spreek hem vriendelijk toe, zoals ik dat met een kat of klein kind ook zou doen. Het wordt al snel duidelijk dat dat geen goed idee is. Capi reageert met angstige grommende geluiden. Geschrokken doe ik een paar stappen achteruit. Ramón moet lachen om m’n reactie en stelt me gerust dat het niet mijn vriendelijke woorden zijn die Capi onrustig maken, maar mijn directe blik."

Zijn dieren muzikaal? [Dutch]

Dierenstudies kunnen helpen om meer te begrijpen van onze eigen  muzikaliteit. Als wij een eigenschap met een verwant dier delen, zou het goed kunnen dat onze gemeenschappelijke voorouder die eigenschap ook had. Door de muzikale kenmerken van dieren in kaart te brengen, hopen onderzoekers de stamboom van muzikaliteit bloot te leggen (Honing, in press).



Honing, H. (in press). Musicality as an upbeat to music: Introduction and research agenda. In H. Honing (Ed.), The Origins of Musicality Cambridge, Mass.: The MIT press. [pdf]

Wat muzikale dieren ons kunnen leren? [Dutch]

Duif houdt componisten uit elkaar, geelkuifkaketoe heeft maatgevoel en spreeuw herkent toonladders. Om te achterhalen waar onze muzikaliteit vandaan komt, hebben onderzoekers zich op het dierenrijk gestort. Ze vinden meer en meer dieren met muzikale trekjes.

'Het gaat er niet om of dieren iets maken dat voor ons als muziek klinkt, het gaat erom of ze het zelf zo ervaren'

Het volledige artikel is hier te lezen.

Is muziek een luxe? [Dutch]

Deze week een fragment van een interview door Joris Janssen in de NewScientist over de mogelijke biologische basis van muzikaliteit:

'Muziek is te lang een luxe geweest. Ieder mens heeft gevoel voor muziek, zoals iedereen dat ook heeft voor taal. Maar waar dat gevoel precies vandaan komt, is een wetenschappelijk raadsel.'

Is muzikaliteit  aangeboren?
'Het is eerder aanleg. Het is een combinatie tussen wat je via de genen meekrijgt en de omgeving. Uit onderzoek blijkt dat gevoel voor intonatie en ritme al heel vroeg actief is. Zelfs al in de baarmoeder. In de laatste drie maanden van de zwangerschap kan een baby al horen en melodietjes onthouden. Met ons EEG-onderzoek hebben we laten zien dat baby’s daarnaast ook maatgevoel hebben: ze horen de regelmaat in de muziek.’

Hoe onderzoek je de evolutionaire oorsprong van muziek?
‘Daarvoor vergelijken we dit soort resultaten met die van andere diersoorten. Zo proberen we de vraag te beantwoorden of muzikaliteit een oude, met meerdere dieren gedeelde vaardigheid is. Dat lijkt vooralsnog niet zo te zijn. De mens blijkt namelijk de enige apensoort met maatgevoel. Dit delen we, voor zover we nu weten, met slechts twee andere soorten: kaketoes en zeeleeuwen. Kaketoe Snowball en zeeleeuw Ronan zijn beroemd in ons vakgebied vanwege hun maatgevoel. Dat alleen zij maatgevoel met ons delen, is curieus. We weten nog niet waarom dat zo is.’

Zie het volledige interview hier.

Een aap met maatgevoel? [Dutch]

Hieronder een videoimpressie van de Diesrede uitgesproken tijdens de 384ste Dies Natalis van de Universiteit van Amsterdam met de titel ‘Een aap met maatgevoel’. In die lezing beschrijf ik wat muzikaliteit is of kan zijn, maar ook in hoeverre we muzikaliteit delen met andere dieren, om er zo achter te komen of muzikaliteit een biologische basis heeft. Lang niet alle wetenschappers zijn het daar over eens.



Wilson, M., & Cook, P. (2016). Rhythmic entrainment: Why humans want to, fireflies can’t help it, pet birds try, and sea lions have to be bribed Psychonomic Bulletin & Review DOI: 10.3758/s13423-016-1013-x

Merchant, H., & Honing, H. (2014). Are non-human primates capable of rhythmic entrainment? Evidence for the gradual audiomotor evolution hypothesis Frontiers in Neuroscience, 7 DOI: 10.3389/fnins.2013.00274

Hebben dieren ook muzikaal gevoel? (5/5) [Dutch]

Ken je Snowball al? De witte kakatoe dansend op de Backstreet Boys? Of Ronan, de headbangende zeeleeuw? Deze dieren lijken zeker maatgevoel te hebben. Is muzikaliteit dan niet alleen uniek bij de mens? Wat zegt dat over muziek in relatie tot onze evolutionaire ontwikkeling?Een college over het belang van onderzoek naar muziekcognitie in biologie.

Voor de andere lezingen zie hier.

Bronnen:

00:30 Mampe et al. (2009)
04:00 Honing (2012); Honing et al.(2014)
05:30 Winkler et al. (2009)
06:30 Honing et al. (2012)
11:00 Patel et al. (2009)
12:30 Cook et al. (2013)
15:00 Honing et al. (2015, in press)

 Mampe B, Friederici AD, Christophe A, & Wermke K (2009). Newborns' cry melody is shaped by their native language. Current biology : CB, 19 (23), 1994-7 PMID: 19896378
 
Honing, H. (2012). Without it no music: beat induction as a fundamental musical trait Annals of the New York Academy of Sciences, 1252 (1), 85-91 DOI: 10.1111/j.1749-6632.2011.06402.x
 
Honing H, Bouwer FL, & Háden GP (2014). Perceiving Temporal Regularity in Music: The Role of Auditory Event-Related Potentials (ERPs) in Probing Beat Perception. Advances in experimental medicine and biology, 829, 305-23 PMID: 25358717
  
Winkler I, Háden GP, Ladinig O, Sziller I, & Honing H (2009). Newborn infants detect the beat in music. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 106 (7), 2468-71 PMID: 19171894
 
Patel AD, Iversen JR, Bregman MR, & Schulz I (2009). Experimental evidence for synchronization to a musical beat in a nonhuman animal. Current biology : CB, 19 (10), 827-30 PMID: 19409790
 
Cook, P., Rouse, A., Wilson, M., & Reichmuth, C. (2013). A California sea lion (Zalophus californianus) can keep the beat: Motor entrainment to rhythmic auditory stimuli in a non vocal mimic. Journal of Comparative Psychology, 127 (4), 412-427 DOI: 10.1037/a0032345
 
Honing, H., ten Cate, C., Peretz, I., & Trehub, S. (February 2015, in press). Without it no music: Cognition, biology, and evolution of musicality. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences. Theme Issue on Musicality.

Muziek is geen luxe... maar wat dan wel? [Dutch]

Vandaag verschijnt er een stuk in de Volkskrant (bijlage wetenschap) met als aanleiding de groeiende populariteit van het thema Muziek en het brein: de een na de andere lezing, cursus en workshop over dit onderwerp wordt aangekondigd, en enthousiaste wetenschappers weten prachtige verbanden te leggen tussen het brein en ons aller beleving van muziek. Dit alles in het kader van het Jaar van het brein.

Margreet Vermeulen vraagt zich af in het artikel: "Waarom zou muzikaliteit zijn aangeboren terwijl we best zonder kunnen - al denken veel mensen misschien van niet. Muziek heeft geen evolutionaire noodzaak, in tegenstelling tot andere plezierige zaken in het leven als eten en seks. Zonder muziek raakt de menselijke soort niet in gevaar. Waarom is muziek dan van alle culturen en alle tijden? Geen menselijke activiteit is zo alomtegenwoordig. Waarom is er vrijwel altijd muziek als mensen samenkomen om iets te vieren, te rouwen, te demonstreren en zelfs als ze ten strijde trekken? Wat doet een aria of smartlap in het brein en hoe wekken die emoties op? Worden we echt slimmer van muziek en kunnen we er ziekten mee te lijf gaan?"

Nu ziet het gros van het huidige breinonderzoek muziek vooral als een mooie toepassing: muziek zou ons slimmer maken, minder gestresst en we zouden er allerlei aandoeningen mee kunnen verhelpen. Prachtig natuurlijk, mocht dat echt zo zijn. Maar laten we vooral het omgekeerde niet vergeten: wat het brein ons over muziek en muzikaliteit kan vertellen. Dat brein is niet voor niets muzikaal...

Voor volledige artikel zie Volkskrant.

Waarom zijn mensen muzikaal? [Dutch]

NRC Handelsblad 3 januari 2014.

Interview door Hendrik Spiering in NRC Handelsblad: 'Waarom zijn mensen muzikaal? Het is een van de grote vragen waarop de wetenschap geen antwoord heeft. Henkjan Honing is hoogleraar muziekcognitie aan de Universiteit van Amsterdam en onderzoekt die vraag al jaren. „Ik kijk niet naar muziek, maar naar muzikaliteit”, zegt hij op zijn kamer op het Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences in Wassenaar. Hij werkt er aan een nieuw boek. Met de Mexicaan Hugo Merchant publiceerde hij onlangs een analyse van recente onderzoeken naar muzikaliteit bij dieren, in Frontiers in Neuroscience.' (zie tevens eerdere blog).

NRC Next 4 januari 2014.