Muziek als medicijn? [Dutch]

[Zie hier voor een recente versie] 

 

Wie zou het niet graag aangetoond zien: simpelweg naar klassieke muziek luisteren om vervolgens een slimmer, gelukkiger of zelfs een gezonder mens te worden. Zou dat niet prachtig zijn?

Hans Jeekel, emeritus hoogleraar chirurgie aan de Erasmus Universiteit en een van de auteurs van een rapport dat recentelijk door ZonMw (een stichting die advies geeft over gezondheidsonderzoek en zorginnovatie) werd uitgebracht, verwijst expliciet naar dit idee.

In het rapport, met de titel Ontwikkeling en implementatie van evidence-based complementaire zorg, wordt gerefereerd aan het ‘Mozart-effect’ als een belangrijke motivatie voor "mind-body benaderingen zoals muziektherapie". Naast homeopathie en yoga zou muziek —en dan met name klassieke muziek— een alternatief kunnen bieden op de reguliere medische zorg; een helder en wervend idee (zie tevens Parool, Volkskrant, etc).

Wat homeopathie betreft kunnen we natuurlijk duidelijk zijn: uitvoerig geschud water drinken kan geen kwaad. Hetzelfde geldt voor yoga, zoals voor de meeste lichaamsbeweging: veel en regelmatig bewegen is goed voor van alles, inclusief ons brein.

En voor muziek? Natuurlijk: als je blij, ontspannen, extra geconcentreerd, of juist afgeleid wordt door je lievelingsmuziek (met name zinvol tijdens een operatie of tandartsbezoek): des te beter. Maar er is natuurlijk  een verschil tussen 'muziek als medicijn' of 'muziek als therapie'.

Jeekel claimt dat “patiënten die tijdens een operatie onder narcose naar klassieke muziek luisteren na afloop sneller herstellen en minder pijnbehandeling nodig hebben." *

Ik kan echter het onderzoek waarop deze observatie is gebaseerd niet traceren (maar dat kan aan mij of de zoeksystemen van de UvA liggen; zie voor een recente systematische review: Hole et al., 2015). Het zou me echter verbazen als alleen klassieke muziek dit voorrecht beschoren is. Daarnaast is het gerapporteerde effect van muziek onder narcose opmerkelijk. Dat muziek een effect kan hebben zonder dat we daar aandacht voor hebben is meerdere malen aangetoond (denk aan het effectieve gebruik van muziek in winkels en supermarkten), maar onder narcose?

In enkele meta-studies is inmiddels aanemelijk gemaakt dat muziek een gunstige invloed kan hebben op het herstel van patiënten (e.g., Sarkamo et al., 2008). Maar let wel, deze patiënten luisterden naar hun favoriete muziek. En dat is in deze wereld niet altijd klassieke muziek. Er is meer mooie, en in die zin belangrijke muziek op deze wereld. En ten tweede, het blijft onduidelijk wat de reden is waarom muziek dit zo goed kan. Is het de stemming of het stressniveau dat muziek zo goed kan beïnvloeden dat hiervan de oorzaak is? Of is het de invloed die muziek op het reactiveren van het geheugen kan hebben? Of zijn het andere hersennetwerken of lichaamsfuncties die het effect en herstel beïnvloeden? We weten het niet. Genoeg reden, lijkt me, om het een keer echt uit te zoeken.

*Update 16 september 2015: Jeekel nuanceert zijn uitspraak op navraag als: "De effecten van muziek zijn wel gevonden in een aantal studies, maar niet wetenschappelijk aangetoond." Toch blijft op allerlei fora deze claim gepropageerd worden.

Update 21 juni 2016: Jeekel in een recente uitzending van RTL Late Night: 'muziek tijdens narcose heeft een positief effect op herstel' en 'Mozart is beter dan Hardrock'. Er is echter nog steeds geen publicatie, 'Het onderzoek loopt nog'.



Update 21 augustus 2016: Kühlmann et al. (2016) – een van de eerste publicaties van de Rotterdamse onderzoeksgroep – concludeert: "[Our study] failed to establish a cause-effect relationship between music interventions and blood pressure reduction." Dus bewijs in de tegensgestelde richting.

Update 14 december 2016: Jeekel concludeert vandaag in een presentatie in Rotterdam (en in diverse media, e.g. Volkskrant): "Het bewijs is geleverd" (zie Erasmus MC). Het zou zo mooi zijn, maar e.e.a. is niet te controleren: er is nog steeds geen publicatie.  

N.B. Daarom een poll: wanneer kan of mag je als wetenschapper iets als 'onomstotelijk bewijs' presenteren?

Update 1 maart 2018: De publicatie verscheen uiteindelijk als Kühlmann et al., (2018) met de vermelding in de discussie dat 'a risk of bias in the including studies was moderate to high' en de observatie dat 'a placebo effect is beneficial'. Bewijs geleverd? Dacht het niet. (cf. Volkskrant.)


Sarkamo, T., Tervaniemi, M., Laitinen, S., Forsblom, A., Soinila, S., Mikkonen, M., Autti, T., Silvennoinen, H., Erkkila, J., Laine, M., Peretz, I., & Hietanen, M. (2008). Music listening enhances cognitive recovery and mood after middle cerebral artery stroke Brain, 131 (3), 866-876 DOI: 10.1093/brain/awn013

Garza-Villarreal, E. A., Pando, V., Vuust, P., & Parsons, C. (2017). Music-induced analgesia in chronic pain conditions: a systematic review and meta-analysis. DOI: 10.1101/105148

Hole, J., Hirsch, M., Ball, E., & Meads, C. (2015). Music as an aid for postoperative recovery in adults: a systematic review and meta-analysis The Lancet DOI: 10.1016/S0140-6736(15)60169-6
 
Kühlmann, A. Y. R., Etnel, J. R. G., Roos-Hesselink, J. W., Jeekel, J., Bogers, A. J. J. C., & Takkenberg, J. J. M. (2016). Systematic review and meta-analysis of music interventions in hypertension treatment: a quest for answers. BMC Cardiovascular Disorders, 16:69 DOI: 10.1186/s12872-016-0244-0

Kühlmann, A. Y. R., De Rooij, A., Kroese, L. F., Van Dijk, M., Hunink, M. G. M., & Jeekel, J. (2018) Meta-analysis evaluating music interventions for anxiety and pain in surgery. doi: http://doi.org/10.1002/bjs.10853

Is muziek een wonder? [Dutch]

Miracles of Music gaat het theater in! 

Persbericht:

'Ze behoren tot de besten in hun vak en zijn geboren performers: de professoren Henkjan Honing (muziekcognitie), Dick Swaab (neurobiologie) en de van meerdere TV-optredens bekende Erik Scherder (neuropsychologie).

U zit gegarandeerd op het puntje van uw stoel wanneer ze u uitleggen, laten zien en zelfs letterlijk laten ervaren hoe muziek uw brein beïnvloedt.

Dit wervende theatercollege wordt afgewisseld met live muziek en met enkele scènes uit de documentaire Miracles of Music over de opmerkelijke effecten van muziektherapie. Want muziek is niet alleen fijn – muziek maken en luisteren is ook goed voor de ontwikkeling, gezondheid en de kwaliteit van leven. Met muzikale optredens van niemand minder dan soulzangeres Berget Lewis en saxofonist Benjamin Herman met band.

De theatershow is onderdeel van het project Miracles of Music, waarin wetenschappers, muziektherapeuten en musici zich sterk maken om muziek de plaats te geven die ze verdient in ons leven, de zorg en het onderwijs.'

Meer informatie, zie Miracles of Music

Wat doet muziek met je brein? Welke rol speelt muziek in de gezondheidszorg? [Dutch]

Afgelopen week was het de week van de wetenschap, en afgelopen vrijdagnacht De Nacht van de Wetenschap, georganiseerd door NWO, ZonMw en de Nationale Wetenschapsagenda. Zij schrijven:

"De Nationale Wetenschapsagenda is dè inspiratiebron voor iedereen die geïnteresseerd is in de wetenschap! De agenda is een initiatief van de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Economische Zaken en bestaat uit bijna 12.000 vragen die de Nederlandse bevolking heeft gesteld aan de wetenschap. Ook vragen over muziek, zoals: Waarom worden we zo geraakt door muziek? Hoe kan muziek bijdragen aan welzijn en gezondheid? En hoe kan er per generatie zo veel verschil in muzieksmaak zijn? De agenda spreekt tot de verbeelding, daagt uit en inspireert zowel onderzoekers als de samenleving om te komen tot grensverleggende doorbraken."

Verschillende videoopnames van de nacht zijn hier te vinden.

The Next Big Thing? [Dutch]

In het afgelopen decennium zijn er ongelooflijke sprongen voorwaarts gemaakt in de wetenschap. Beeld je maar eens een leven zonder Wi-Fi in en het is moeilijk te geloven hoeveel we te weten zijn gekomen over Mars. We kunnen nu stamcellen programmeren, maar moeten we dit ethisch wel willen? En wat is de volgende stap? Hoeveel meer verbazingwekkende wetenschappelijke ontdekkingen zullen we zien aan het einde van het dit decennium? En hoe zullen die ons leven veranderen? In deze cursus komen vooraanstaande onderzoekers uit de menswetenschappen, levenswetenschappen en natuurwetenschappen aan het woord, en zij bespreken hoe de toekomst van de wetenschap eruitziet. Over The Next Big Thing in o.a. de natuurkunde, psychiatrie, klimaatwetenschap, media studies, nanotechnologie, muziekwetenschap, kunstmatige intelligentie, historische wetenschappen en psychologie. Naast interviews en lezingen van gastdocenten is er veel ruimte voor discussie.

Zie www.uva.nl/iis-colleges voor meer informatie.
Zie NRC Academie om te registreren.

Is muziek niet meer dan kunst alleen? [Dutch]

Volgende maand zal op het Eureka! festival in Amsterdam de Nationale Wetenschapsagenda worden gepresenteerd, een onderzoeksagenda die mede bepaald waar de Nederlandse wetenschap zich de komende jaren op zal richten. De agenda wordt gebaseerd op de ruim elfduizend vragen die dit voorjaar werden ingediend door wie dat maar wilde. In de afgelopen maanden hadden verschillende, per wetenschapsgebied ingestelde jury’s de taak deze enorme hoeveelheid terug te brengen tot een overzichtelijk aantal overkoepelende vragen. Een gigantische klus die uiteindelijk resulteerde in een lijst van 248 hoofdvragen.

In het KNAW-rapport ‘Elfduizend vragen in perspectief’ schrijft de jury voor de geesteswetenschappen kritisch over de grenzen van ‘wetenschapsbeleid-door-volksraadpleging’. Er werden dan wel relatief veel vragen op het gebied van taal en muziek gesteld, maar minder of geen, zo stelt de jury vast, op het gebied van bijvoorbeeld film, televisie, letterkunde of archeologie. Kennelijk zijn er veel vragen bij het publiek over het wat, hoe en waarom van taal en muziek.

Het is echter opvallend dat in de door de jury geformuleerde 248 overkoepelende vragen bij herhaling het label ‘taal’ wordt genoemd, maar dat ‘muziek’ consequent onder de noemer ‘kunst’ wordt gesorteerd. (Van de 64 vragen met het label ‘muziek’ bleef er uiteindelijk geen een over. Ter vergelijking: het label ‘taal’ komt negen keer voor in de overkoepelende vragen.)

Maar is muziek niet meer dan kunst alleen, net zoals taal dat is? Naast een dankbaar onderwerp voor kunsthistorisch onderzoek, heeft muziek een veelheid aan sociale, culturele en cognitieve kanten die ons belangrijke inzichten kunnen geven over de rol en functie van muziek in onze cultuur, van muziekfestival tot muziekindustrie, en van muziekeducatie tot muziektherapie. Wat dat betreft is het bij taalkundigen veel gewoner om vanuit verschillende invalshoeken naar het onderwerp taal te kijken. Taal wordt niet alleen bestudeerd als kunst, maar is ook het onderwerp van tweede taal verwerving, taalverandering, neerlandistiek, psycholinguïstiek en computationele linguïstiek, om maar enkele vakgebieden te noemen.

Het lijkt er echter op dat de door het publiek en verschillende academische en maatschappelijke instanties geformuleerde vragen door de verschillende jury’s geordend zijn met de bestaande universitaire structuur, en bijbehorende disciplines, in het achterhoofd.

Dat is niet noodzakelijkerwijs een verstandig idee. Die structuur is ook maar een uitkomst van allerlei politieke en strategische beslissingen in het verleden. Daarnaast blijven de grote veranderingen en vernieuwingen zich bij herhaling afspelen op onderwerpen waarbij verschillende disciplines samenwerken, vaak over de faculteiten heen. Interdisciplinair onderzoek dus.

Ik hoop dan ook dat de uiteindelijke thema’s met open vizier worden vastgesteld, kijkend naar wat er feitelijk gevraagd wordt door de vragenstellers, en dat de jury de bestaande academische structuren even laat voor wat ze zijn.

Het KNAW juryrapport is hier te vinden.
De Nationale Wetenschapsagenda is hier te vinden.

Is muziek meer dan kunst alleen? [Dutch]

Deze zomer verscheen het KNAW-rapport ‘Elfduizend vragen in perspectief’ van diverse, per wetenschapsgebied ingestelde jury’s die de taak hadden de bijna twaalfduizend vragen die online waren ingediend in het kader van de Nationale Wetenschapsagenda, terug te brengen tot een overzichtelijk aantal hoofdvragen. Een gigantische klus die, mede met behulp van software ontwikkeld door de groep van Piek Vossen, resulteerde in een overzichtelijke lijst: het werden er tweehonderachtenveertig. 

In de introductie van het rapport staat:

"Vanzelfsprekend zijn bepaalde gebieden binnen de geesteswetenschappen oververtegenwoordigd en andere ondervertegenwoordigd. Zo zijn er bijvoorbeeld veel aan muziek gerelateerde vragen ingediend, ook in verband met de therapeutische waarde ervan, en veel minder vragen over film, televisie en audiovisuele media."

Dat is natuurlijk, voor muziekonderzoekers, verheugend om te lezen. Kennelijk zijn er nog veel vragen –bij het publiek en in de wetenschap– over het wat, hoe en waarom van muziek.

Tegelijkertijd is het opvallend dat in de veertig, door de jury voor de geesteswetenschappen geformuleerde vragen 'taal' bij herhaling apart genoemd wordt, en dat 'muziek' consequent onder de noemer 'kunst' gesorteerd wordt.  

Maar is muziek niet meer dan kunst, net zoals taal dat is? Het is alsof je al het taalonderzoek (van Neerlandistiek en taalwetenschap tot taalcontact en tweede taalverwerving) bij literatuurwetenschap zou onderbrengen.

Het lijkt er erg op dat de publieksvragen, en die van diverse instituten en belangengroepen, door de academische jury in de bestaande sjablonen van de universitaire faculteits- en afdelingsstructuur, en bijbehorende disciplines is gedrukt. Dat is niet noodzakelijkerwijs een verstandig idee. Die structuur is ook maar een uitkomst van allerlei strategische en politieke beslissingen in het verleden.

Ik hoop dan ook echt dat de uiteindelijke jury met open vizier blijft kijken naar wat er feitelijk gevraagd wordt door de vragenstellers, en de bestaande academische structuren even laat voor wat ze zijn. 

Update: Er werden 64 vragen ingediend met het label 'muziek' (ter vergelijking: voor 'taal' waren dat er 305). Van deze muziekgerelateerde vragn bleven er in de 248 overkoepelende vragen uiteindelijk 0 over (ter vergelijking: voor 'taal' waren dat er 9).

Het KNAW juryrapport is hier te vinden.
De Nationale Wetenschapsagenda is hier te vinden.

Wat weten we nog niet over muziek en muzikaliteit? [Dutch]

Tot 1 mei a.s. kan iedereen via onderstaande website een vraag stellen aan de wetenschap. De overheid is voornemens de komende jaren zo'n 40 tot 50% van haar onderzoeksbudget aan deze vragen besteden. Er staan momenteel echter nog nauwelijks vragen over muziek tussen. Dat moet beter kunnen, toch?

Wat je daaraan kunt doen: a) Formuleer een wetenschappelijke vraag die naar jouw inschatting in de huidige wetenschappelijke literatuur nog niet (of nog niet goed genoeg) is beantwoord. b) Voeg een motivatie / toelichting toe (max. 200 woorden, alsook enkele kernwoorden: muziek, cognitie, hersenen, onderwijs, cultuur, etc). c) Upload je vraag naar: https://vragen.wetenschapsagenda.nl/.